10. КЪАМБОТРЭ БЛАГЪУЭМРЭ Я ТАУРЫХЪ
Еуэри, жеIэ, лIыжь цIыкIу гуэрым къуищэ иIэт. Къуищэм я къэшэгъуэр къэсати, я адэр гузавэ хъуащ: благъищэ хуэгъэблэгъэ¬нутэкъым, пхъуищэ иIэу благъэ хуэхъун закъуэ игъуэтыртэкъым.
Арати, сыт ищIэнт – еуэри, лIыжь цIыкIур ежьащ, пхъуищэ зиIэ къилъыхъуэну. Ежьэри, ауэрэ къыздикIухьым, псы гуэрым икIщ аби, жыг жьауэ щIэтIысхьауэ зигъэпсэхурэ пэт, адэкIэ къикIыу зылI къыIуохьэ:
– Сэлам алейкум! – жери.
– Алейкум сэлам!
– Дэнэ укъикIрэ, дэнэ укIуэрэ?
– Къуищэ сиIэщи, пхъуищэ зиIэ благъэ сщIыну къызолъыхъуэ. Уэ-щэ?
– Сэри пхъуищэ сиIэщи, къуищэ зиIэ къызолъыхъуэ благъэ сщIыну.
– НтIэ дызэгурыгъаIуэ!
– БылымыкIэр уи Iуэм къыщикIым деж былымыпэр си Iуэм нихьэу – апхуэдиз уасэ къызэпьмэ, дызэгурыIуащ.
Ерэхъу жери, зэгуроIуэ, пIалъэ зэрат.
ЛIыжь цIыкIум къегъэзэж, гуимэу гуищэ зэрегъэпэщ. Гуищэм яхуэфэщэн шу гъусэри ящIыгъуу, абы я ужьым мо былым къомри иту еутIыпщ, пIалъэ зэIахар къызэрысу. Ауэ щIалэ нэхъыщIэ дыдэм – КъамботкIэ зэджэм – кIуэн идакъым, сэ си гур фэ здэфши къыздэфшэж жиIэри.
Фызышэр щыдэкIым, лIыжь цIыкIум яжреIэ:
– Си щIалэхэ,- жи,- мы фыздэкIуэм ТхьэщIагъкIэ еджэу зы мэзыжь фыкIуэцIрыкIынущ, фыкъыщыкIуэжкIи фыкъыкIуэцIрыкIы¬жынущ,- жи.- Сэ сызэрывэлъэIуращ: а мэзыжьым зы хуеишхуэ иIэщи, абы фыкъыщымыувыIэ, IэмалыншэкIэ фыкъыщыувыIэми зыщывмыгъэпсэху, зыщывгъэпсэхун хъуми, фыщымыжей! – жери быдэу къажреIэ.
Хъунщ жаIэри, къагъэгугъэщ аби, ежьащ, ТхьэщIагъ мэзыжьми къэмыувыIэу кIуэцIрыкIащ, лажьи-хъати ямыIэу нэсащ здэкIуэм. Нэчыхьищэр ятхщ, джэгущ, ешхэщ-ефэри, нысащIищэри гуищэм кърагъэтIысхьэщ аби, къеуэри къежьэжащ. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, мо ешахэр, мо гу жаныфI хъуахэр ТхьэщIагъ мэзыжькIэ зэджэм къыхохьэжри, хуеишхуэм къызэрихьэу, я адэм къажриIар ящогъупщэж аби, абдежым щыщIатIыкI, яшхэр щалъа¬хъэ, загъэпсэхуну загъэукIурийри, зэрыхъуар ямыщIэу Iypex.
МащIэрэ жея, куэдрэ жея – тхьэм ещIэ, сытми зы зэман зэ къэушрэ къызэфIэтIысхьэмэ – благъуэм хъурейуэ къигъэтIылъы¬хьауэ къыщIокI. Псори мэгузавэ, бзылъхугъэхэр магъ. Благъуэр адыгэбзэ къабзэкIэ къопсалъэри:
– Къамбот сыхуейщ,- жи.
– Къамбот ди гъусэкъым, ди дей къэнащ,- жраIэ зэш бгъущIрэ зэшибгъум.
Благъуэм и щхьэмрэ и кIэмрэ зыIэпегъэкIри куэбжэ ещI:
– Сэ фэ сыфхуейкъым,- жи.- Фи шынэхъыщIэращ сызыхуей¬ри, ар къысхуэвгъэкIуэну тхьэ късхуэфIуи, фызоутIыпщыж.
КъыпхуэдгъэкIуэнщ жаIэ, тхьэ хуаIуэри фызышэ гупыр къо¬жьэж. Къежьэжри, зы жэщ-зы махуэ къэкIуауэ, Къамботыр шууэ кIуэуэ зэхуозэ.
– Мыр слIо, ди гъусэу унежьэн бдатэкъым, иджы дэнэ уздэкIуэр?- ягъэщIагъуэ зэш бгъущIрэ зэшибгъум.
– Дэнэ сыкIуэн,- жи Къамботым,- мис а къэвгъэгугъам дей сокIуэ.
Къамботыр тхьэгурымагъуэти, къыжрамыIэу псори къищIэрт. Арати, мохэр къежьэжащ, Къамботри Благъуэм деж кIуащ:
– Сыт ухуей, сыкъэкIуащ,- жи.- УзыгъэгумэщIыр жыIэ!
– СызыгъэгумэщIыращ,- жи Благъуэм,- мис мыпхуэдэ щIыпIэм зы пщащэ дахэ тахътэм тесу щыIэщи, мис ар къысхуэпхьынщ!
– Айхай къыпхуэсхьын, ар куэдрэ!
-НтIэ пщэдей уежьэнущ.
– Ерэхъу!
– НтIэ а уи шымкIэ абы укIуэфынукъым,- жи.- Мис мы си ЩхъуантIэжьым ушэсынщи укIуэнщ.
Благъуэм шы щхъуантIэ бэлыхь иIэт, алъп лъэпкъыу – и пщэр кIыхьу, и лъакъуэхэр псыгъуэу, и фIалъэхэр тэбакъыу, езыр инрэ ину!
Арати, етIуанэ махуэм Къамботым гъуэмылэ здищтэщ, Щхъуан¬тIэжьым тетIысхьэри, еуэри, ежьащ.
Ежьэщ аби, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ, вэрэвий (1) хуэзащ: абы вагъэбдзумэу къахьыр зы лIы гуэрым ешх.
– Сэлам алейкум! – жи, занщIэу яхохьэри.
– Уэ алейкум сэлам,- жи щIыр зышх лIым,- еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!
– ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху сиIэу сокIуэри схущIыхьэркъым.
– Дэнэ укIуэрэ?
– Мыпхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.
– НтIэ сыздэшэ!
-КъэкIэс-тIэ си шым! – жери, мо шышхуэм егъэкIэс аби, йожьэж.
Йожьэж аби, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейуэрэ, лъакъуищ щIэту зылI IуощIэ: лIым и лъакъуитIыр пхащ, тхьэкIумэкIыхь къеубыд-еутIыпщыж.
– Сэлам алейкум! – жи Къамбот занщIэ зэрыхуэхъуу.
– Уэ алеикум сэлам, – жи лъакъуищым, – еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!
– ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху пIэщIэгъуэ сиIэу сокIуэ, себлэгъэфынукъым.
– Дэнэ укIуэрэ?
– Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.
– Сыздэшэ!
– КъэкIэс-тIэ си шым! – жери, мо шышхуэм apи къегъэкIэс аби йожьэж.
Йожьэж аби, кIуэурэ, кIуэурэ, кIуэурэ шабзауэ гуэрым IуощIэ: шабзауэм и шэр уафэгум дрехуейри, къыщехыжкIэ, и Iэгум кърегъэхуэж. Къамботыр абы занщIэ хуохъури:
– Сэлам алейкум! – жреIэ.
– Уэ алейкум сэлам,- жи шабзауэм, – еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!
– ФIым дыхуиблагъэ, Iуэху блэкI сиIэу сопIащIэри себлэгъэфынкъым.
– Дэнэ уздэкIуэр?
-Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ. НтIэ сэри сыздэшэ!
– КъэкIэс-тIэ си шым!- жеIэри, ари къыпегъэтIысхьэр аби йожьэж.
Йожьэжри, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейм, кIуэм-лъейурэ нэгъуэщI зыгуэрми хуозэ: а зыхуэзам псыхъуэ къажэр ткIуэпс къэмынэу иреф¬къыжьэдегъэжыж, иреф-къыжьэдегъэжыж. ЗанщIэ хуохъу абы Къамботри:
– Сэлам алейкум! – жреIэ.
– Уэ алейкум сэлам! – жи псыбафэм. – Еблагъэ, зи хъыбарым дигъалIэу зи хьэщIэгъуэр тхуэмыгъуэту Къамбот!
– ФIым дыхуиблагъэ, мы зы гъуэгукIэ Iуэху пIэщIэгъуэ сиIэщи, себлагъэфынукъым.
– Дэнэ уздэкIуэр?
– Мопхуэдэ мыпхуэдэм сокIуэ.
– Сэри сыздэшэ!
– КъэкIэс-тIэ!- жеIэри, псыбафэр еплIанэу пегъэтIысхьэ аби, йожьэж.
ЩхъуантIэжьым ехь псори. КIуэм, кIуэм, кIуэурэ, къуажэр къагъуэтри, дохьэ здэкIуэ пщIантIэм.
– Сэлам алейкум!
– Уэ алейкум сэлам! Феблагъэ! Сыт щхьэкIэ фыкъытхуэкIуа? Фи пщащэр тхьыну дыкъэкIуащ.
– Дэгъуэщ, зэпеуэкIэ дэфхмэ, фхьынщ.
– Дауэ дызэрызэпеуэнур?
– Ныжэбэ фыпсэууэ нэху фыкъекIмэ, деплъынщ,- жаIэ.
Уэрсэрэжь жаIэри а къуажэм зыгуэр дэсти, кIуэри абы еупщIащ:
– Мы къэкIуа гупым сыт етщIэнур?- жаIэри.
– Гъуаплъэ унэм щIэвгъэгъуалъхьи, мафIэ тефщIэж аби, вгъэплъи, щIевгъасхьэ! – жи Уэрсэрэжь.
Арати, хьэщIэ гупыр ирагъашхэщ, ирагъафэри гъуаплъэ унэм щIагъэгъуэлъхьащ. Гупыр зэрыжейуэ, банэ гулъищэ къашэри, унэм тралъхьэщ аби, мафIэ щIадзэжащ. Гъуаплъэ унэр къэплъу щы¬хуежьэм, гупыр къэушащ.
– Мыр слIо?
– Фымыгузавэ, – жи псыбафэм,- банэ мафIэ къыттращIауэ дагъажьэу аркъудейщ. Сэ зы псыхъуэ исфауэ си ныбэм итщи, фезгъэсынкъым,- жери, псыр къызыIуригъэжурэ гъуаплъэ унэр игъэупщIыIужащ.
Арати, лажьэ ямыкIыу нэху къекIащ гупыр. Уэрсэрэжьым ар щыжраIэжым, унафэ гуэр къахуещI:
– Ди шхэрей ядэвгъэтIыси, шхэнкIэ зэпевгъауэ! – жи. – Нэ¬хъыбэ зышхым пщащэр ейщ.
Мэлыр яукI, бжэныр яукI, вы ехъуар яукI. Хьэсэ псо вагъэбдзу мэурэ зышхым упэлъэщынт – мобы я шхэрейм зы мэл хуэмышхыу¬рэ, мыдрейм вы ехъуари бжэнри шхын иухщ аби, зиплъыхьу къэтIысыжащ.
– СлIо иджы тщIэнур? – жаIэри Уэрсэрэжь деж мажэ аргуэру.
– ФщIэнуращ,- жи,- я жэррэ ди жэррэ къызэдэвгъажи, тежым пщащэр ейщ.
Арати, IуэтэжакIуэ гуп ягъэтIысри, жэритIыр махуибл гъуэгукIэ яшэри къагъэуващ. Мобыхэм я жэрыр ягъэIущати, тIэкIу зыдгъэ¬гъэпсэху жери, зэбгъурытIысхьэщ аби, Къамбот и жэрыр егъэжейри, езыр къыщIопхъуэж:
– Тхьэр бгъэпцIакъэ, укъэушу укъысщIэрымыхьэжмэ! – жери. КъыщIэпхъуэжащи, къожэри къожэ, къожэри къожэ; лъакъуищ¬ри мэжейри щылъщ. Къамботыр и жэз нэрыплъэмкIэ маплъэ, мэгузавэ.
– Е зи унэ мыкIуэдын, мор къэсыжащ, дыдейр щхьэ къэмыуш¬рэ!- жери.
ЗэфIэкIащ, къэушми къыщIэрыхьэжынукъым щыжаIэм, шаб¬зауэ и шабзэр къызэфIедзэр аби мауэри, лъакъуищым и щхьэм щIэлъ мывэр щIеуд аби, къегъэуш. Лъакъуищыр къыщолъэт, Iэдакъэ жьауэ ещIри къоплъэ:
– ЦIапIэм сыкъигъапцIэрищIэпхъуэжащ!- жи. – Махуих гъуэгур ижа хуэдэщ, уэлэхьи, мыдрей лъакъуитIри къэзмытIатэу мыхъун!- жери, лъакъуищри хуит къещI аби, къыщIоцIывэ.
Йоуэри, къыщIоцIывэ аби, къажэм-къалъэурэ, модрейм махуэ ебланэм и гъуэгур зэхуэдищи имыщIа щIыкIэу, къыщхьэщожри напIэзыпIэм къосыж.
IуэтэжакIуэхэр къотэджри ягъэIу:
– Къамбот и жэрыр текIуащ! – жаIэри.
Уэрсэрыжьым жраIэжащ, гъуаплъэ унэми къелри, я шхэрейри къыттекIуэри, я жэрри къыттежыжащ, сыт ди Iэмал иджыри жаIэри. ИтIанэ езы Уэрсэрэжьыр къокIуэ. А къуажэкум зы жыгышхуэ итт, жеIэ, удэплъеямэ, уи пыIэр щхьэрыхуу. Уэрсэрэжьыр абдей къокIуалIэ:
– Зы ткIуэпс къемыткIухыу псы Iэгубжьэ (2) и щхьэм тету мы жыгым дрихьеирэ кърихьэхыжмэ, пщащэр абыхэм яхьащи, я шыплIэ дэвгъэтIысхьи фыутIыпщыж! – къажреIэ.
Чэзур Къамботым ейтэкъэ? – Къамботым акIэ (3) тетти, Iэгубжьэр мис а акIэм хапхэщ, псыр и нэм къыщыпкIыуи, жраIащ:
– ТкIуэпс къыпымыткIуу мыр жыгым дэпхьейрэ къепхьэхыжмэ ди пщащэр пхьащ, – жаIэри.
Жыг лъабжьэм щащыху хужьышхуэ щIаубгъуащ, ткIуэпс къызэрытеткIуэу къыхэщын хуэдэу. Къамботыр къикIуэтыжынкIэ Iэмал зимыIэти, Iэгубжьэр и акIэм хэпхауэ жыгым дэкIуейри и щхьэкIэ дыдэм нэсауэ, зиплъыхьщ аби, къыхуаша нысащIэр къыхуэзэшарэ гъыуэ щилъагъум, лъэмыкIыу нэпс къудамэ и нэм къыщIэткIущ аби, щащыху хужьыбзэм тIомпI жиIэу къытеткIуащ. Къамботыр къехыжри, ткIуэпс закъуэр ирагъэлъэгъуащ:
– Мис, мы ткIуэпсыр къыпыбгъэткIуащи, ди пщащэр ди тахътэм къонэж! – жаIэри.
– Мыр псыкъым,- жи Къамбот, – мыр си нэм къыщIэткIуа нэпсщ.
Уэрсэрэжь щащыхур къищтэри ебзеящ:
– Мыр псыкъым,- жи абыи,- нэпс гуащIэщ ахъумэ!
Арати, пщащэр апхуэдэ щIыкIэкIэ къахьэхури, Къамботым и шыплIэм къыдагъэтIысхьэщ, и ныбжьэгъужьхэри къэкIэсыжри, къеуэщ аби, къежьэжащ. КъакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, псыбафэм и псы ефапIэм къэсри, ар абдей щепсыхыжащ. Аргуэру къакIуэм-къалъэм, къакIуэм къалъэурэ, шабзауэм и шабзэ уапIэм носри, ари абдей щопсыхыж. Аргуэрыжьти, къакIуэм-къалъэм, къакIуэм-къалъэурэ, лъакъуищым и джэгупIэм къос аби, ари абдей щабгъэдокIыж. Аргуэрыжьти, къеуэм-къакIуэм, къеуэм-къакIуэурэ, щIышхым и щIы шхыпIэм къосыжри, ари абдей щопсыхыж.
ПлIыми тхьэигъэпсэу инкIэ сэлам ярихыжащ Къамботым. Къэблэгъэжауэ къыздэкIуэжым, ЩхъуантIэжьыр къопсалъэ:
Къамбот,- жи,- мыпхуэдиз Iуэхутхьэбзэр зыхуэпщIа Бла¬гъуэм уэ тыгъэ гуэр къыпхуимыщIу уиутIыпщыжынукъым. Сыт къеIыпхынур?
– Уэлэхьи, сымыщIэ.
– НтIэ мы пщащэр къыпхуэнэну ухуейт?
Пщащэр тхьэIухуду дахэт.
– Уэлэхьи, сыхуейтэм.
– ХъугъуэфIыгъуэу иIэр здэпшэну ухуейт?
– Уэлэхьи, сыхуейтэм.
– НтIэ мы пщащэри, хъарзынэу иIэри, сэри дыкъыпхуэнэнщ, сэ жысIэм укъедаIуэмэ.
– ЖыIэ, сынедэIуэнщ.
– НтIэ мыр къыпщыхьэнущ,- жи ЩхъуантIэжьым,- зы тыгъэ пхъуэзмыщIу узгъэкIуэжынукъым жиIэнурэ. Сыт къыпхуимыгъэпIий¬ми къыIомых, и джатэжьым фIэкIа. Ар идэнукъым абы,- жи,- ауэ уэ нэгъуэщI сыхуеикъым жыIи, къэтэджыж. ИтIанэ къуитынущ а джатэжьыр. Ар къызэрыпIэрыхьэу, джауэ Iэпщэр IиткIэ убыдэу еуи Благъуэр укI! – жи.- Ар къилэжьащ абы!
Хъунщ жери, къакIуэурэ къэсыжри, Благъуэр и унэм къыщIэIэ¬быкIри Къамботымрэ пщащэмрэ щIихьащ, ЩхъуантIэжьри игъэ¬зэгъэжащ. Благъуэр мэгуфIэ, Къамботри мэгуфIэ, пщащэри гуфIэу кIэрытщ.
– Къамбот,- жи Благъуэм,- сэ уэ къысхуомыщIа къэнэжа¬къым, сэри зыгуэр зыхуэзгъэщIэж: узыхуей дыдэмкIэ къызэлъэIу!
– Берычэт бесын,- жи Къамбот,- зыри сыхуейкъым.
– Хьэуэ,- жи,- къызэлъэIу: шы ухуей, былым ухуей, дыщэ ухуей, налкъут ухуей – узыхуей дыдэр жыIэ!
– 3ыри сыхуейкъым, умыгузавэ!- жи мыдрейми.
– Хьэуэ, сэ уэ тыгъэ гуэр пхуэзмыщIауэ узутIыпщыжынкъым!
– НтIэ апхуэдизу Iуэху щыпщIакIэ, уи джатэжьыр къызэт!
– Хьэуэ, хьэуэ!- жи Благъуэм.- Ар уэст хъунукъым. НэгъуэщIкIэ къызэлъэIу!
– Уэлэхьи, сэ нэгъуэщI сыхуэмей!
– Сэ симыIэ мы дунейм теткъым, нэгъуэщIкIэ къызэлъэIу! Сэ уи джатэжь мыхъумэ, сызыхуей щыIэкъым.
– Джатэр уэст хъунукъым.
– НтIэ, мыхъунумэ, дызэгурыIуащи, сэ сожьэж! – жери Къам¬ботыр къотэджыж.
– Мэ-тIэ, мыгъуэ пхухъу!- жеIэри и джатэжьыр къыхуедз. «Ар мыгъуэ зыхуэхъунур сэракъым, ар мыгъуэ зыхуэхъунур уэращ!»- жиIэри Къамботым джатэ Iэпщэр IитIкIэ иубыдащ. Благъуэм пщащэр къифыхь-техъушашэурэ и щIыбыр къыщигъа¬зэм, Къамботыр IитIымкIэ уэщ аби, и щхьэр пиупщIащ. «УукIa нэужь, и кIэр зылъомыгъэIэс!»- къыжриIат ЩхъуантIэжьми, благъуэкIэр дауэ мыпIэтIэуами, зылъигъэIэсакъым, джатэжьыр пэщIидзурэ,- ар къылъэIэсамэ,· Къамботыр икIуэдыкIынурэ езы Благъуэр къэпсэужынут, жи.
Абы и ужькIэ псори Къамботым къыхуэнати, хъугъуэфIыгъуэр ЩхъуантIэжьым къытрилъхьэщ, джатэжьыр езым къызыкIэрищIэщ, пщащэ дахэри и шыплIэм къыдигъэтIысхьэри, къеуэщ аби, къэкIуэ¬жащ.
Иджы щыуэ зэтету унэшхуэ иригъэщIауэ, матхъэ, машхэ, мэбагъуэри Лабэ Iуфэ Iусщ, ухуеймэ, кIуэи, плъэ!

1. Вэрэвий – пхъэIэщэм щIэщIа вий.
2. Iэгубжьэ – пэсэрей пхъэ стэканщ.
3. АкIэ – щхьэр щаупскIэ, щхьэгум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ кIыхьращ.

Sayfalar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16