12. ТХЬЭIУХУДИТIЫМ Я ТАУРЫХЪ
НтIэ, арати, еуэщ аби, дыгъэ къыщIэкIыпIэ дыдэм деж зы лIыжь цIыкIу щыпсэути, и фызыр лъхуэри, дыгъэр къыщыщIэкI дакъикъэм хуэзэу, тхьэIухуд хъыджэбз къилъхуащ. Къилъхуам Дыщэнэ фIащащ.
Йоуэр аби, дыгъэ къухьэIэ дыдэм дежи нэгъуэщ зы лIыжь цIыкIу щыпсэути, абы и фызри лъхуэщ аби, дыгъэр щыкъухьэ дакъикъэм хуэзэу тхьэIухуд щIалэ къилъхури, Нэкъарэ фIащащ.
Мори къохъу, мыри къохъу аби, я шэгъуэ-къэшэгъуэм нэб¬лэгъауэ, Дыщэнэм пщIыхьэпIэу елъагъу щIалэ нэ фIыцIэ, дэхьэшха¬мэ, дыгъэр къыIурыпсу. КъыкIэлъыкIуэ жэшми елъагъу, жэщ къэси илъагъуу щIедзэ. Хьэщыкъ хуохъу.
Нэкъарэ гуэрми хъыджэбз нaгъуэ и нэгум щIокI, и Iупэр зэтэжрэ дыгъэ нэбзий къыжьэдэжу. ЕтIуанэ жэщми елъагъу, ещанэ жэщми елъагъу, жэщ къэси илъагъуу хуожьэ. Хьэщыкъ хуохъу.
ТIури емышхэжу емыфэжу къонэ, жэщIу щIадзэ.
Хъыджэбзым и анэр йопсалъэри зытригъэхьэркъым, и шыпхъу къопсалъэри зригъэумысыркъым. Защримыгъэумысым, и ныбжьэгъу хъыджэбзыр кърагъэпсалъэри, абы и гурыгъур хуеIуатэ.
Хъыджэбзым и адэм гъущI баш къещтэри лъыхъуакIуэ къожьэ. ЩIалэри апхуэдэ щIыкIэкIэ къагъэпсалъэри, и узыфэр кърагъэ¬Iуатэ:
– Мыпхуэдэ хъыджэбзым сопщIыхьри, абы и лъагъуныгъэм сихьыжынущ, – жи.
ЩIалэм и адэми гъущI баш ирегъэщI аби, лъыхъуакIуэ къожьэ. Куэдрэ къэкIуа, мащIэуэ къэкIуа – сытми зы махуэ гуэр зыр Шэчэр елъэ пэтрэ, адрейр Шэчэр къелъэ пэтрэ зэхуозэри зэблокI. ИтIанэ тIуми гъущI баш зэраIыгъыр ягу къокIыжри, къагъэзэж аби, мыдрыщIымкIэ щыт кхъужьей баринэм деж щызэхуозэж.
– Дэнэ укъикIрэ?
– Дыгъэ къыщIэкIыпIэм сыкъокI.
– Дэнэ укIуэрэ?
– Мыпхуэдэ щIалэ мыпхуэдэ IуэхукIэ къызолъыхъуэ.
– Алыхь-алыхь, сэри дыгъэ къухьэпIэм сыкъокIри апхуэдэ IуэхукIэ мыпхуэдэ хъыджэбзыр къызолъыхъуэ.
– НтIэ накIуэ-сыкIуэ, – жаIэри, ягъазэри пхъур зеим деж макIуэ. МакIуэри, нэчыхь ятх, пIалъэ зэрат аби, щIалэм и адэр щежьэжкIэ, бэлътоку къарет:
– ПIалъэр къэсмэ, мы бэлътокур щхьэгъубжэм къыIуфлъхьэ,¬ жери. – Ауэ апщIондэху зыми евмыгъэлъагъу.
Гъунэгъуей яIэт, жи, абыхи, гъунэгъуейм я пхъур щхьэгъубжэм къыIуту къэдаIуэри псори зэхихащ. ХьэщIэр зэрежьэжу хъыджэб¬зыжьыр къекIуэкIащ, уэршэракIуэ хуэдэу. Ар къызэрыщIыхьэу, Дыщэнэм бэлътокур щхьэнтэм щIилъхьащ. Хъыджэбзыжьым абы гу лъитэри, екIуэтэкIым, екIуэтэкIым, екIуэтэкIыурэ, зыбгъуригъахуэщ аби, бэлътокур щIигъэбзэхыкIри зигъэкIуэдыжащ. КIуэжащ я унэ.
Ауэрэ пIалъэ зэратар къэсщ аби, фызышэр къэкIуащ. Фызышэр къакIуэри – тхьэIухудым Я пщIантIэр банэцIычэут, гъунэгъуеим я пщIантIэм нурыр къыдихт: я щхьэгъубжэм бэлътоку цIыкIур къыIулъщи, маблэ. КъызэрацIыхунур арати, ар щалъагъум, дыкъэсащ жаIэри гъунэгъуейм я деж дохьэ, хъыюкэбзыжьыр дашри йожьэж. Дыщэнэр къысхуэнащи, гъыурэ якIэлъоплъ.
Фызышэм я гъуэгур зэхуэдитI хъуа-мыхъуауэ, тхьэIухудыр жэнэтбзу мэхъури, якIэлъожьэ. 3эращIэрыхьэу, шыщIэ дахэ зе¬щIыжри, ябгъуроувэ. Апхуэдэ шыщIэм гу лъамытэу къэнэнт¬ ягъэщIагъуэу йоплъ, мобыи къиубыдыну хуожьэ мыбыи къиубыдыну хуожьэ, ууейщ-сысейщ жаIэурэ.
Арати, нысащIэжьым къищIащ а шыщIэ дахэр къыздикIари зищIысри:
– А шыщIэр фымыукIауэ лъэмбытI фэзгъэчынукъым, – жери япеубыд.
3ы щIалэ бзаджэжь яхэтт, жеIэ, а фызышэм. Псышхуэ гуэрым и Iуфэм Iутурэ здэжэм, а щIалэ бзаджэжьым зыбгъурегъахуэ мо шыщIэ цIыкIуми, йоIунщI аби, и лъакъуиплIыр дэгъэзеяуэ псым хедзэ. Мj псышхуэ уэрым шыщIэр етхьэлэри ныджэм къытредзэж. Абы и гущхьэ дыдэм деж зы дэшхуей къокIыкI.
Гъунэгъуейм япхъури малъхуэр аби, щIалэ къелъху. Псори щогуфIыкI сабийми зэгуроIуэ, «жылэм зэрапIым хуэдэу тпIынкъым мыр, дэшхуей гущэкIэ тпIынщ»,- жаIэри. Абы щыгъуэ дэшхуейр мащIэт, гъуэтыгъуейти, пхъащIэхэр зэхуашэсри щIоупщIэ. Пхъа-щIэхэм я зым жеIэ:
– Ярэби, мыпхуэдэ псыхъуэм IэплIакIуэу зы дэшхуей дэтщи,¬ жи, – гущэ тIощI къыхэкIынщ, мис ар къевгъашэ. Езым къытридза¬уэ шыщIэ сурэт тетщи, угъурлы хъун хуейщ, – жи пхъащIэфIым.
ЩIалэ тхьэIухудым жраIэри, накIуэ-сыкIуэ – пхъэх, джыдэ, кIапсэ къащтэри макIуэ. МакIуэри, шыщIэм и фэм щыщ къиубыду паупщI. Нэкъарэм гурыщхъуэ ищIат, жеIэ, уэлыхьи, мыбы зы щэху гуэр щыщыIэм жери. Дэшхуейм и къуэпсыр щыпытым деж пригъэхри – бащлъыкъ хужьыбзэ дэлът Нэкъарэми – ар зыдипхъуэтщ аби, жьыи щIримыгъэхуу, цIыхуи тримыгъаплъэу епхъуэри фIипхыкIащ. ИтIанэ жыгыр тIууэ зэпригъэхри къригъэшащ, вэрэвий щIэщIауэ.
Пхъэ лъэдакъэр пхъэбгъуу зэгуиудын и гугъэу пхъащIэфIыр щеуэм, езы еуам гу лъимытэу, зы пхъэ мажьэшхуэ къилъэтри, Нэкъарэхэ я гъунэгъум и пщIантIэм дэхуащ. Ар зи пщIантIэ дэхуар фызыжь цIыкIут, жи, лIыи быни имыIэу – зы тхьэмыщкIэ гуэрт, кIэщIу жыпIэмэ.
Пхъэ мажьэр щилъагъум, фызыжь цIыкIу гуфIащ:
– Алыхьыр зыхуэупсэн, пхъэ гъэсын сиIэтэкъыми, мыр сыту фIыуэ къысхудадза! – жери, унэм щIихьащ игъэсыну.
Жьэгум деж иридзыхри, пхъэ мажьэр тIууэ зэгуэхуащ. 3ыр фызыжь цIыкIу мафIэм пэрелъхьэ, адрейр IэщIогъупщыкIри къонэ, а къэнар тхьэIухуд мэхъуж.
– Ан-на, дэнэ укъикIа? – жери фызыжь цIыкIу къэуIэбжьащ, мо хъыджэбз дахэр щилъагъум. – Сыт мыгъуэри уээгъэшхын, тIy, сэ сыфакъырэщ, – жи.
– Умыгузавэ, нанэ, сэ уи унэ сыщIэсыхукIэ, шхыни, щыгъыни, гъэсыни ущыщIэнкъым, – жи Дыщэнэм.- Сэ сызыхуей дунейм теткъым, си шыпхъум ипхъущ жыIи, сыгъэIу, афIэкIа! И цIэр сыт жаIэрэ къоупщIмэ, Нэфощ яжеIэ.
А махуэм щIедзэри, къыздикIар ямыщIэу жыгей гулъэ пщIантIэм къыдохутэ, я гуэным хьэжыгъэр изу нэху къокI, я бэкхъым хыв зэщIэс щIэту къагъуэт, дзажэ гъэгъуар бгыкъум фIэдзарэ дагъэр къыпыткIуу къагъуэт, бацэм, хэгъуэлъхьэжар, данэху-данапIэм хэлъу къоушыж, бэлэбанэу дэкIар моф бостей щыгъыу къыдохьэж … Сэ схуэдэ дэнэ щыIэ жери, фызыжь цIыкIур тхьэIухудым бгъэдэсщ – дэкIыжыркъым, дэплъыжыркъым. Нэфом къуажэ щIалэр зэбле¬гъэкI, фызыжь цIыкIу и хъыджэбз хьэщIэр жрегъэIэ.
Йоуэри, абы ирихьэлIэу, цыпхащIэ щIыхьэху ищIын хуей мэхъу гъунэгъуейм я пхъум. Хъыджэбз хьэщIэри къашэну къыщIэкIынщ жаIэри щIалэгъуалэр щызэхуос цыпащIэм. КъэкIуауэ щамылъа¬гъукIэ, ягъэщIагъуэ:
– Мыр слIо, фи гъунэгъум я хъыджэбз хьэщIэр къэфшакъыми-тIэ? – жаIэри.
– СлIо, хъыджэбз дахэ?
– Уэлэхьи, тхьэIухуд нэ закъуэм!
– ФыкIуи, къафшэ! – жери унафэ ещI Нэкъарэ.
Гъунэгъуейм я пхъум ищIэ хъунт ар псэкIи, къажьэхолъэ:
– Дэнэ здэкIуэнур?- жи.- Алыхь, мыкIуэн, лъэбакъуэ ячу! И Iуэху щыIэкъым!- жи.
– Уи жьэр зэщIэкъуэ, фыз, уэ сыноупщIакъым сэ, – жери Нэкъарэм ирегъэкIуэтыж фыз бзаджэр. – ФыкIуэ жысIащи, фыкIуи, къафшэ! Нэкъарэ дыкъигъэкIуащ жыфIи, нанэм къывитынщ.
МакIуэ.
КIуэну щыщIэкIым, ар тхьэIухуд хъыджэбзым къещIэри, фы¬зыжь цIыкIу къолъэIу:
– Нанэ, цыпхащIэм сашэну къокIуэри сомыгъакIуэ,- жи.- Си Iэхэр сэхум фIисыкIауэ яжеIэ, сэ си Iэхэр фIэспхыкIынщ.
– Хъунщ, си хъыджэбз, – жи нанэми.
Нэкъарэм и лIыкIуэхэр носри, мырат щыжаIэм, фызыжь цIыкIу зыхигъэзагъэркъым, Нэфо и Iэпэ джэдыкIэхэр сэхум исащ, цы ипхыфынукъым жери.
Мэгубжьри, етIуанэ гуэру егъакIуэ. Нэфом ар къещIэри жеIэ:
– Нанэ, иджы губжьауэ къегъакIуэри, сомыгъакIуэу хъу¬нукъым, ауэ уэри си гъусэу накIуэ,- жи.
ЗэгуроIуэри, захуапэр аби, тIури макIуэ. Носри – Нэкъарэ и пщIыхьэпIэгъурати, лIыр аргуэру къытелIащ.
– Тхьэ, сыкъэмыкIуэу бдэртэкъыми, сыкъэкIуащ, ауэ сэ фхуэс¬щIэфын щымыIэ: си Iэпэхэр сэхум фIисыкIащ, – жери и Iэ фIэпхыкIахэр ярегъэлъагъу. – НэгъуэщI схуэмыщIэми, сабийр фхуэзгъэудэIунщ, – жери гущэр щIиупскIэу мэув.
Апхуэдэурэ лажьэ-гушыIэу зэхэсурэ, Нэфо къахелъхьэ:
КхъыIэ, зыгуэрым таурыхъ къыджефIэ! – жери.
– Таурыхъ щIэупщIэм таурыхъ ещIэ жаIэ, таурыхъ зыщIэр уэращи, къыджеIэ! – жаIэри къыпаубыд.
_ – Сымылъагъужу къэнар хъыджэбз хьэщIэм таурыхъ жрагъэIэут! – жери, аргуэру гъунэгъуейм я пхъур къахоIэбэ.
– Уи жьэр зэщIэкъуэ бжесIати! – и лIыр къыхуолъри ирегъэ¬кIуэтыж фыз бзаджэр. – УемыдаIуэ абы, дахэ, жыIэ уэ уи таурыхъыр, – жери хъыджэбз хьэщIэм и гур фIы хуещIыж.
Нэфои зыхуеиххэр арат:
– НтIэ таурыхъ пэж нэхъыфI, хьэмэрэ таурыхъыпцI нэхъыфI? – ¬жи Нэфо.
– Таурыхъ пэж къыджеIэ, таурыхъыпцI хэти жиIэфынущ,- жаIэ зэхэсым.
– НтIэ пэжымрэ пцIымрэ сыт я зэхуаку?- жи аргуэру Нэфо.
– Сыт я зэхуаку? – ягъэщIагъуэ зэхэсым. .
– Тхьэ, плIалэ я зэхуакум.
– Ар сыт хуэдэ плIалэ?- къоуIэбжь зэхэсыр.
Нэфо и тхьэкIумэмрэ И нэмр,я зэхуакум и Iэр делъхьэри – плIа¬лэщ дэхуэр:
– Уи нэкIэ плъэгъуар пэжщ, уи тхьэкIумэкIэ зэхэпхар пцIыщ,¬ – жи.
– Уи нэгу щIэкIа къыджеIэ!
– Ерэхъу, – жи тхьэIухуд хъыджэбзым.- Тхьэуэ мор зи дэшхуей, тхьэуэ мыр зи сабий, си нэгу щIэмыкIауэ зы псалъэ нывжез¬мыIэн, – жи, – ауэ мы унэм къыщIыхьар щIэвмыгъэкI, щIэкIари къыщIэвмыгъэхьэж, сэ жысIэнур сыухыху! – жеIэр аби, кърегъа¬жьэри, мы сэ зэрывжесIам ещхьыркъабзэу, и Iуэху къызэрекIуэкIар и жьэкIэ къеIуэтэж. – ПцIы сыупсамэ, мы цыпхыдзэр си Iэм зэпхрыредз! – жеIэри цыпхыдзэм IэгукIэ йоуэ, цыпхыдзэм зы къримыщIэу Нэфо и Iэр къегъэлъеиж. – ЖысIар пэжмэ, мы дэшхуейр къретIэпIыж! – жери, гущэ къуапэм Iэ щыдилъэкIэ, гущэ къуапэм къудамэ цIыкIу къыдожри, псоми ялъагъуу тхьэмпэшхуищ къыдедз.
Ар зылъагъу къомыр Iэнкун къохъу. Нэкъарэ мэгубжьри:
– Уэлэхьи, сэ а нэжьгъущIыдзэм къилъхуа бын сыхуэмей!¬ – жеIэри, гущэм йоуэ, гущэр хьэбэсабэу зэхощащэ, ауэ щIалэ цIыкIум лажьэ eмыкIыу Нэфо и IэплIэм къохутэ.
– Ан-на, мор бзаджэнаджэмэ, сабийм сыт и лажьэ!- жаIэри тхьэIухуд хъыджэбзымрэ фызыжь цIыкIурэ гужьеяуэ къыщIожри я унэ къокIуэж, сабийр яIыгъыу.
Фызыр щхьэцыкIэкIэ къыщIашри куэбжэ сэхым ирапх. Нэху къокIри, Нэкъарэм шы мыгъаситI кърегъашэ, гъунэгъуейм я пхъур зэкIэщIитхъыну. Нэфом къыхуеIуэху:
– ЦIыхум уэ йомытар къытомых! – жеIэри.
АрщхьэкIэ, абы емыдаIуэу, фыз бзаджэр лъакъуэ зырызымкIэ
шы мыгъаситIым кIэрещIэ. .
– Нэфо гуэрым къыхуеIуэху:
– Уи бын и анэ умыукIыж! – жеIэри.
Нэкъарэ яхуедаIуэркъым.
Ещанэм деж езы Нэфо къэкIуэну къыщIокI, арщхьэкIэ мор и пщIантIэ къыдэмыкIа щIыкIэу, Нэкъарэ и цIобыр егъаджэри, шы мыгъаситIыр зэкIэщIож аби, губгъуэм Йохьэж.
Арати, Нэкъарэр Нэфом похьэж. Къыхуимыдэм, къыхуимыдэм, къыхуимыдэурэ, илъэсищ еикIэ гугъу ирегъэхь ар тхьэIухуд хъыджэ¬бзым. ИкIэм икIэжым, «е уэ узукIынщ, е сэ зызукIыжынщ, укъыздэмыкIуэмэ!» – жеIэри, щыгубжьым, Нэфо мыпхуэдэу жреIэ:
– Мыбы нэхъыфIу си псэм илъагъу мы дунеишхуэм теткъым, нанэ, – жери. – Леи зэрихьар гугъуехькIэ ипшыныжащ. Иджыпсту къэкIуэнущ ари, сет, ауэ уасэу хуэгъэув упсэухукIэ узрикъун мылъку, – жи.
Ар жыIэн иуха-имыухауэ, Нэкъарэр Къос:
– Е уи пхъурылъхур къызэптынщ е сэ зызукIыжынщ! – жери.
– Уэ зи узыгъуэр кIуэдын, уэ си тхьэIухуд, уэ си IэфIыпс, умыгубжь икIи зомыукIыж, сызыхэпсэукIын тIэкIу къызэти, си пхъурылъхур уэстынщ, – къыжреIэ.
– А зи унэ бэгъуэн, ар жыпIэркъэ алъандэрэ! – жеIэри, фызыжь цIыкIу, илъэсищэкIэ псэуамэ, зрикъун мылъку къретри, Нэфор Дыщэнэ хъужауэ ешэ.
Иджы тхьэIухудитIыр къызыхуэнэжауэ ди къуажэкIэм деж щысщ матхъэ-машхэри, ухуеймэ, накIуэ, си къуэш, уэзгъэлъагъунщ.

Sayfalar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16